Op allerlei plekken zijn vrouwen bezig de islamitische traditie van de mannelijke blik te ontdoen. Trouw zoekt ze op voor een interviewserie over hun idealen.
Deel 1: We willen een marge van vrijheid in de islam creëren – de Tunesische universitair docenten Iqbal Gharbi en Monia Al Alami.
Faïrouz ben Salah, Trouw, 27 december 2023 (alleen met abonnement)
Onder hun collega’s aan de enige islamitische universiteit van Tunesië, Zitouna, zijn Iqbal Gharbi en Monia Al Alami niet populair. “We maken ze bang”, denkt Gharbi, docent psychologie. “Onze historistische en feministische interpretatie bedreigt de gevestigde patriarchale orde. Het stoort de extremistische islamisten”
Samen met Monia Al Alami, docent in de interpretatie van islamitische teksten, introduceerde Gharbi het vak vrouwenstudies. Het uiteindelijke doel is ‘de islam redden’, legt Al Alami uit. “De heilige teksten zijn verworden tot een machtsinstrument van mannen.”
Het is behaaglijk warm in het klassiek Arabische ingerichte appartement van Gharbi, vlak bij het centrum van Tunis. Dadels en schaaltjes vol verse zoetigheden staan uitgestald op een klein tafeltje. Iqbal Gharbi vult de glazen met verse muntthee. “Delen is een van de kernwaarden van de islam”, zegt ze. “Zo leerde ik het vroeger thuis. De islam van het leven. Gemoedelijk. Vrij.”
Haar vader doceerde ook aan Zitouna, vertelt Gharbi. “Maar hij dwong ons nooit om te bidden of mee te doen aan de ramadan, de vastenmaand.”
Monia Al Alami heeft vergelijkbare herinneringen. “De islam hoorde bij ons dagelijks bestaan. Zo’n islam light is typisch Tunesisch. Door de ligging aan zee hebben landen als Malta, Italië en andere Europese landen een grote invloed gehad. Uitnodigingen voor een kerstmaaltijd slaan we niet af. Samen leren leven is voor mij een van de kernboodschappen van de Koran.”
Ze belandde bij toeval op Zitouna, vertelt Al Alami. “Mijn voorkeursstudie was farmacie, maar daarvoor moest ik op kamers in een andere stad, en dat zag mijn moeder absoluut niet zitten. Ik hoor haar nog zeggen: ‘Komt niets van in. Ga maar naar Zitouna. Lekker dichtbij. Dan word je daarna docent zodat je in de vakanties het huishouden kunt doen.’ Nooit spijt van gehad. De islam is ongelooflijk rijk en nodigt uit tot nadenken en debat. Je raakt er nooit op uitgekeken.” (lees hier verder in Trouw)(alleen met abonnement)
Deel 2: Moslims werden neergezet alsof ze geen cultuur hadden – de Pakistaans-Amerikaanse wetenschapper Asma Barlas
Faïrouz ben Salah, Trouw 9 januari 2024 (alleen met abonnement)
Over religie kreeg de Pakistaans-Amerikaanse schrijver en wetenschapper Asma Barlas (1950) tijdens haar kinderjaren tegenstrijdige boodschappen mee. Zo ging ze, in het overwegend islamitische Pakistan van vlak na de onafhankelijkheid van het Verenigd Koninkrijk, naar een Engelstalige katholieke school. “Moslims werden daar neergezet alsof ze geen cultuur, filosofie of geschiedenis hadden.”
Maar haar islamitische ouders stuurden Asma op les bij maulvi’s, Pakistaanse islamdocenten. “Die beweerden van alles over de rol van vrouwen. Ik groeide op in een land waar vrouwen in naam van de islam leren hun man te aanbidden.”
Toch zou ze later internationaal doorbreken met een boek over de feministische boodschap van de Koran. Barlas: “God is in de Koran genderneutraal en doet niet aan seksestereotypen.”
Ze studeerde Engelse literatuur, filosofie en journalistiek en vond halverwege de jaren zeventig werk bij de Pakistaanse buitenlandse dienst. Daar werd ze na vijf jaar ontslagen wegens kritiek op de toenmalige militaire dictator-generaal Mohammed Zia-ul-Haq.
Begin jaren tachtig kreeg ze asiel in Amerika. Van 1991 tot haar emeritaat in 2020 was ze hoogleraar politicologie aan het Ithaca College in New York, waar ze onder meer leiding gaf aan het Centre for the Study of Culture, Race and Ethnicity. Ze werd vooral bekend door haar werk over de positie van vrouwen in de Koran.(lees hier verder in Trouw)(alleen met abonnement)
Deel 3: Vrouwen moeten de macht over de uitleg van de islam terugveroveren op mannen – de Marokkaanse schrijfster en medisch biologe Asma Lamrabet
Faïrouz ben Salah, Trouw 23 januari 2024 (alleen met abonnement)
Het begon met nieuwsgierigheid en behoefte aan spiritualiteit. En met het feit dat ze niet uit de voeten kon met de dooddoener ‘omdat het zo in de Koran staat’. Zo besloot de Marokkaanse schrijfster en medisch biologe Asma Lamrabet (1961) de islam diepgaand te bestuderen. Haar belangrijkste conclusie: “Nergens staat dat vrouwen ondergeschikt zijn aan mannen”.
Ze schreef er verschillende boeken over en groeide in Marokko uit tot een gezichtsbepalende feministe – al heeft ze zo haar eigen ideeën over die betiteling. Aan de telefoon vertelt ze dat ze haar carrière ziet als ‘een persoonlijke zoektocht’. Door het linkse activisme van haar vader leefde ze als kind in ballingschap, in Frankrijk, Libanon en Algerije.
“Als tiener en student kreeg ik veel minder vrijheid dan mijn broers. Vragen daarover werden weggewuifd met verwijzingen naar de islamitische tradities. Koppig dacht ik dan: hoezo?! Wat staat er dan precies? Ik was overtuigd moslim, maar wilde zelf checken wat onze heilige teksten over vrouwen zeggen.”
Na haar studie aan de universiteit van Rabat vertrok ze met haar man, een diplomaat, naar het buitenland. “Daar had ik de tijd om de islam grondig te bestuderen. Ik las de oorspronkelijke teksten in het Arabisch. Uiteenlopende interpretaties. En over de geschiedenis.” (lees hier verder in Trouw)(alleen met abonnement)
Deel 4: Zie het islamitisch feminisme als een reiniging, om de religie te ontdoen van patriarchale invloeden – de Egyptische onderzoekers Amira Abou-taleb en Marwa Sharafeldin.
Faïrouz ben Salah, Trouw 6 februari 2024 (alleen met abonnement)
Eén ding konden Amira Abou-taleb en Marwa Sharafeldin als tieners in Egypte niet rijmen: hoezo zou de islam, het geloof waarmee ze opgroeiden, tegelijkertijd rechtvaardigheid en onderdrukking van vrouwen prediken? Rechtvaardigheid werd ze door hun ouders voorgeleefd. De ongelijkheid tussen meisjes en jongens kleurde hun leefwereld.
Tot ze ontdekten dat je de islamitische teksten ook anders kunt bekijken. “Geleerden bezagen de bronnen destijds ook maar door een negende-eeuwse bril”, concludeerde Amira Abou-taleb, inmiddels gepromoveerd in islamitische studies. En Marwa Sharafeldin, gepromoveerd op een onderzoek naar mensenrechten en het islamitische recht, zegt: “Sommige mannen misbruikten de religie om hun machtspositie te vestigen”.
Beiden maakten ze hun beroep van het verzamelen, analyseren en in hun context plaatsen van de islamitische religieuze geschriften. Sharafeldin werkt nu aan de Harvard Law School in Amerika als gastonderzoeker voor een programma over recht en samenleving in de moslimwereld. Abou-taleb doet aan de universiteit van Helsinki onderzoek naar het concept van ihsān: handelen alsof God je ziet en jij hem ziet. Ze kennen elkaar van het internationale netwerk Musawah (‘gelijkheid’ in het Arabisch), dat kennisopbouw over vrouwenrechten in de islam bijeenbrengt. Lees hier verder in Trouw (alleen met abonnement)
Deel 5. Moslimfeminist Hatoun al-Fassi: ‘Allah maakte mogelijk ook vrouwen profeet’
In de Koran zijn Adam en Eva allebei schuldig, Adam zelfs schuldiger dan Eva, betoogt de Saudische moslimfeminist Hatoun al-Fassi. Op allerlei plekken zijn vrouwen bezig de islamitische traditie van de mannelijke blik te ontdoen. Deel vijf van een interviewserie over hun idealen.
Faïrouz ben Salah, Trouw 20 februari 2024
De lessen op de meisjesschool in het streng islamitische Saudi-Arabië van de jaren zeventig maakten geen enkele indruk op de jonge Hatoun al-Fassi. “Meisjes moesten deugdzaam zijn. Meisjes moesten kuis zijn. Meisjes moesten zich voorbereiden een gewillige echtgenote en een goede moeder te worden.”
Intussen is Al-Fassi (1964) vrouwenrechtenactivist en onderzoeker, en verdiepte ze zich in de historie van de islam. “Maar had ik andere ouders gehad, dan was ik hoogstwaarschijnlijk atheïst geworden.”
Ze studeerde af aan de King Saud-universiteit in haar woonplaats Riyad en kreeg daar een baan als universitair docent geschiedenis. In 2009 werd ze docent genderstudies aan de universiteit van Qatar. Tussendoor promoveerde ze in vrouwengeschiedenis aan de universiteit van Manchester.
Uit die historische kennis putte ze argumenten die goed van pas kwamen als munitie voor de vrouwenstrijd. Vanwege haar overtuigingen kwam ze vaak in de problemen: dan weer met een universiteitsbestuur, dan weer vond ze studenten tegenover zich. In 2018 kreeg ze gevangenisstraf omdat de Saudische overheid haar als staatsvijand bestempelde. “Maar ik zal mij zolang en zoveel mogelijk blijven uitspreken. Dat is mijn natuur. Het verhaal over vrouwen in de islam moet anders.” Lees hier verder in Trouw (alleen met abonnement)
Deel 6. Turkse socioloog Tuba Duman: ‘Je hoeft geen rebel te zijn om je eigen weg te vinden als moslimfeminist’
De Turkse socioloog Tuba Duman ervaarde in de Turkse samenleving lange tijd geen plek voor ambitieuze, islamitische vrouwen met een hoofddoek. ‘Als moslimvrouw wil ik mijn rechten. Dat is voor mij moslimfeminisme.’
Ingrid Woudwijk, Trouw 19 maart 2024
Op de academische webpagina van socioloog Tuba Duman staat bijna helemaal bovenaan een quote van de Engelse schrijver Virginia Woolf. “Verdien je eigen geld, creëer een kamer en tijd voor jezelf. En schrijf, schrijf zonder na te denken over wat mannen zullen zeggen.” Het is heel simpel, verklaart Duman: voor de onafhankelijkheid van de vrouw is het belangrijk dat je op eigen benen kan staan en niet (financieel) afhankelijk bent.
Duman noemt zichzelf een moslimfeminist en houdt zich als socioloog bezig met onder andere vrouwenstudies en migratie. Dat ze academicus zou worden was niet vanzelfsprekend. Via een videoverbinding vanuit Ankara vertelt ze over een bepalend moment in haar jeugd. Lees hier verder in Trouw (alleen met abonnement)
Deel 7 – Slot. Een inclusieve variant van de islam: moslima’s laten zich minder commanderen
Overal in de wereld zijn vrouwen bezig de islamitische traditie van de mannelijke blik te ontdoen. Trouw sprak met een aantal van hen over hun idealen. Vandaag het slot: wat is de positie van deze islamitische feministen?
Faïrouz ben Salah, Trouw 23 maart 2024
God is genderneutraal. De Koran gaf vrouwen voor het eerst eigendomsrecht. En de islam promoot godsdienstvrijheid. Zo schetsen negen wetenschappers, bijna allen specialisten in de interpretatie van de islam, voor deze krant een voor velen onbekende, open en inclusieve versie van de islam.
Dit zou niet nieuw hoeven zijn, zeiden de vrouwen. Mensenrechten en gendergelijkheid zitten volgens hen als ethische boodschappen in het DNA van de islam. De seksistische edities van de islam zijn ook maar producten van hun tijdgeest.
Samen geven zij een gezicht aan de internationale vrouwenbeweging die van binnenuit strijdt voor een inclusieve variant van de islam, doorgaans gemakshalve gelabeld als ‘islamitisch feminisme’. Wat vertegenwoordigen deze vrouwen precies? Is islamitisch feminisme meer dan een clubje wetenschappers en krijgen ze in de praktijk iets voor elkaar?
We leggen deze vragen voor aan twee kenners, Fatima Seedat en Farah Shahin.
Fatima Seedat werkt als hoofd van de afdeling African Feminist Studies aan de universiteit van Kaapstad. Ze doceert over thema’s op het snijvlak van seksualiteit, recht en religie en is actief voor diverse gemeenschapsprojecten en organisaties voor gendergelijkheid.
Farah Shahin promoveerde op islamitisch feminisme en is nu docent Islam en Gender aan de Jawarharlal Nehru universiteit in New Delhi.
“Het is niet een verhaal over moslima’s die eindelijk het feminisme hebben ontdekt”, bekritiseert Fatima Seedat, auteur van verschillende artikelen over onder meer de relatie tussen de islam en feminisme.
Farah Shahin zag in haar promotie-onderzoek dat moslimfeministen moeten manoeuvreren. Enerzijds strijden ze tegen de seksistische interpretaties van de islam en de onderdrukking binnen hun samenleving. Aan de andere kant voelen ze zich ook niet thuis bij de koloniale manier waarop volgens hen in sommige feministische kringen over de islam wordt gesproken. Lees hier verder in Trouw (alleen met abonnement)